Hoe krijg je bewoners mee in een collectief warmtesysteem? En wat gebeurt er als een groep buurtbewoners besluit niet langer te wachten op beleid en plannen van bovenaf, maar zelf het initiatief neemt? In de nieuwste aflevering van Warmte werkt, de podcast van het Servicepunt Duurzame Energie, spreken we met Annette Schermer en Eileen Velthuis van KetelhuisWG: een energiecoöperatie in Amsterdam Oud-West die werkt aan een grootschalig collectief warmtesysteem op basis van aquathermie.
Hun project gaat straks zo’n 1.500 woningequivalenten voorzien van duurzame warmte. Maar minstens zo interessant als de techniek, is de manier waarop bewoners vanaf het allereerste begin centraal staan in het project.
Van buurtmailtje naar pioniersproject
Het begon in 2018 met één mailtje van een buurtbewoner. De vraag: moeten we de energietransitie niet zelf in handen nemen?
Volgens Annette Schermer, voorzitter van KetelhuisWG, was het gevoel duidelijk aanwezig dat de verduurzaming van bestaande bouw in de stad sneller moest. Samen met een groep bewoners organiseerde zij informatieavonden over duurzame warmte. Daar kwamen niet alleen buurtbewoners op af, maar ook de gemeente, woningcorporatie Stadgenoot en Waternet.
“Technisch kan alles,” zegt Schermer in de podcast. “Maar de meeste projecten lopen vast omdat bewoners uiteindelijk niet willen aansluiten. Daarom zijn wij andersom begonnen: eerst de bewoners, daarna de techniek.”
Die aanpak bleek succesvol. Vanuit een initiatiefgroep van tien bewoners ontstond uiteindelijk een energiecoöperatie met een helder uitgangspunt: het warmtesysteem moest betaalbaar, volledig duurzaam én lokaal georganiseerd zijn.
Warmte uit de gracht
De techniek achter het systeem is gebaseerd op aquathermie. Warmte uit het water van de Amsterdamse grachten wordt in de zomer opgeslagen in een warmte-koudeopslag (WKO) diep in de bodem. In de winter wordt die warmte weer opgehaald, verder op temperatuur gebracht met warmtepompen en vervolgens via een warmtenet naar woningen en gebouwen vervoerd.
Volgens Eileen Velthuis, verantwoordelijk voor communicatie en participatie, is de techniek eigenlijk niet het ingewikkeldste onderdeel van het project.
“De techniek, daar kom je wel uit,” vertelt ze. “De echte uitdaging zit bij de bewoners.”
Voor bewoners verandert er in huis relatief weinig: de cv-ketel maakt plaats voor een afleverset, terwijl bestaande radiatoren vaak gewoon kunnen blijven hangen.
De ‘zeven plagen’
Achter de schermen bleek vooral de financiering een complexe puzzel. In de podcast spreken Schermer en Velthuis openhartig over de obstakels die ze onderweg tegenkwamen — door hen zelf omschreven als de ‘zeven plagen’.
Subsidies moesten in verschillende fases worden aangevraagd en verantwoord, terwijl regelgeving soms juist tegenstrijdig werkte. Tegelijkertijd liep het project door en moesten aannemers, adviseurs en projectpartners verder kunnen.
“Het ging vaak over geld en regels om geld te krijgen,” zegt Schermer. “Maar we kwamen altijd niet alleen met problemen, ook met oplossingen.”
Gaandeweg groeide het initiatief uit tot een serieuze samenwerking tussen bewoners, gemeente, woningcorporatie en waterschap. Volgens Schermer was bestuurlijke steun daarbij essentieel.
“Het helpt enorm als een wethouder hier echt achter gaat staan. Dan ontstaat er ook ruimte binnen de organisatie om samen te werken en vertrouwen te geven.”
Een blauwdruk voor andere buurten
KetelhuisWG ziet zichzelf nadrukkelijk als pionier, maar ook als voorbeeldproject waarvan anderen kunnen leren. Via de website Planken zonder gas delen zij hun ervaringen, documenten en lessen met andere bewonersinitiatieven.
Van technische keuzes tot participatieaanpak en financiering: alles wordt gedocumenteerd, zodat andere buurten niet opnieuw het wiel hoeven uit te vinden.
“Als het hier kan, dan moet het in principe overal kunnen,” zegt Schermer. Tegelijkertijd benadrukken beide gasten dat iedere wijk anders is. Elk initiatief vraagt om maatwerk, passend bij de bewoners, gebouwen en lokale situatie.
De volgende stap
Na jaren van voorbereiding gaat het project nu een nieuwe fase in. De eerste gebouwen zijn recentelijk aangesloten op het warmtenet. Over ongeveer twee jaar moet het volledige gebied aangesloten zijn.
Daarmee wordt KetelhuisWG één van de eerste grootschalige bewonersgedreven warmtenetten in bestaand stedelijk gebied.
Dit gesprek laat zien dat de warmtetransitie niet alleen draait om techniek of infrastructuur, maar vooral om samenwerking, vertrouwen en lokaal eigenaarschap. En misschien wel de belangrijkste les: bewonersparticipatie is geen sluitstuk van een project, maar het beginpunt.
Benieuwd naar het hele gesprek met Annette Schermer en Eileen Velthuis? Luister naar de nieuwste aflevering van Warmte werkt, de podcast van het Servicepunt Duurzame Energie.
