Iedereen kent het wel: dat stemmetje dat zegt dat je in je eigen leven ook duurzamere keuzes zou moeten maken. Want bijna niemand doet alles altijd goed. De vegetariër stapt soms toch in het vliegtuig en iemand die zijn huis volledig heeft verduurzaamd, koopt misschien nog steeds meer spullen dan hij eigenlijk nodig heeft. Na het lezen van ‘Alleen als jij het ook doet’ van Reint-Jan Renes en Helga van Leur kijk je toch opeens met meer begrip naar je eigen gedrag én dat van anderen.
En werk je in de energietransitie of aan klimaatbeleid, dan wordt dat stemmetje vaak ook hardop gezegd. Door vrienden in de kroeg, of door bewoners tijdens een informatieavond wanneer je uitlegt waarom deze wijk toch echt aardgasvrij moet worden. Het zijn herkenbare reacties: juist mensen die zich inzetten voor duurzaamheid worden aangesproken op datgene dat ze nog niet doen.
Het boek ‘Alleen als jij het ook doet’ van gedragswetenschapper Reint-Jan Renes en metereoloog Helga van Leur is een ode aan de niet-perfecte duurzame mens. Aan de hand van een aantal zogeheten monsters – gedragsmechanismen die we allemaal in ons hebben – laten de auteurs zien waarom duurzame keuzes zo moeilijk zijn. En vooral waarom het zo lastig is om die keuzes iedere dag opnieuw te maken. Vrijwel iedereen zal zichzelf in één of meer van die monsters herkennen. De auteurs betogen vervolgens niet dat we deze ‘monsters’ moeten onderdrukken of overwinnen. Juist door ze beter te begrijpen, laten ze zien hoe we ze in ons voordeel – en dat van de aarde – kunnen inzetten.
De monsters die de auteurs introduceren – Snelle Jelle, Comfort Charlie, Montere Mo, Jan en Alleman en Van Goede Wil – staan ieder voor een gedragsmechanisme dat we allemaal herkennen. We willen het goede doen, maar maken dagelijks talloze keuzes en kiezen daarbij vaak voor de snelste of meest comfortabele weg. Ondertussen spiegelen we ons voortdurend aan anderen: als zij iets wel of niet doen, heeft dat invloed op ons eigen gedrag. En we blijven optimistisch. We vertrouwen erop dat problemen, zoals de klimaatcrisis, uiteindelijk wel opgelost worden.
Na het lezen van dit boek kijk je met meer begrip naar deze monsters, en begrijp je waarom ze zo waardevol zijn. Daarmee is het niet het zoveelste zelfhulpboek dat belooft je duurzamer te laten leven. In plaats daarvan laat het zien waarom gedrag zo ingewikkeld is. Bij jezelf én bij anderen. Ook bij mensen die waarschijnlijk allerlei redenen hebben om niet te veranderen. Juist dat inzicht helpt om met mildheid naar elkaar te kijken, een beter gesprek en uiteindelijk minder polarisatie.
Want de auteurs zijn wel degelijk hoopvol. Ze laten zien dat duurzamer gedrag besmettelijk kan zijn. Door zelf andere keuzes te maken en die zichtbaar uit te dragen, vergroot je de kans dat anderen volgen. Zelfs wanneer maar een relatief kleine groep ander gedrag laat zien, kan dat de sociale norm langzaam veranderen. En door de tijd te nemen om ander gedrag in te laten slijten, krijgen ook onze monsters de kans om mee te veranderen.
De inzichten uit het boek zijn bovendien direct toepasbaar in de warmtetransitie. Juist omdat de transitie wijk voor wijk vorm krijgt, spelen sociale normen en menselijk gedrag een grote rol. Neem het monster ‘Jan en alleman’: we laten ons sterk beïnvloeden door het gedrag van de mensen om ons heen. Wordt de keuze voor een warmtepomp makkelijker, dan help je ‘Snelle Jelle’ op weg. En als bewoners ervaren dat een goed geïsoleerd huis niet alleen energie bespaart, maar ook meer wooncomfort biedt – bijvoorbeeld doordat het in de zomer langer koeler blijft – spreek je ‘Comfort Charlie’ aan.
Maar ook los van de praktische toepasbaarheid is dit boek nuttig. Het nodigt uit om met meer mildheid naar jezelf én elkaar te kijken. Dat is misschien wel een van de belangrijkste lessen voor iedereen die werkt aan de warmtetransitie. Want als we van dorp tot dorp, van wijk tot wijk en van straat tot straat verandering willen realiseren, is begrip voor menselijk gedrag minstens zo belangrijk als technische of financiële oplossingen. Juist daarom is ‘Alleen als jij het ook doet’ een aanrader voor iedereen die werkt aan duurzame warmte. Want uiteindelijk draait de warmtetransitie niet alleen om techniek of financiën, maar vooral om mensen.
